Biến an sinh không còn là chính sách “trên giấy” - Một dự án Rise đồng hành trong năm 2025
Với những thôn bản miền núi, người dân đã quen với việc coi thiên tai là một phần của đời sống, chứ không phải là sự kiện bất thường nữa. Vậy nên, “an sinh xã hội” đôi khi vẫn là một khái niệm xa vời. Thật ra, chính sách đã có sẵn, văn bản cũng đầy đủ, nhưng để một hộ gia đình sau lũ biết mình được hỗ trợ gì, phải làm gì và bắt đầu từ đâu… thì lại là những điểm nghẽn, những bất cập lớn. Họ không biết mình thuộc diện nào, không rõ bắt đầu từ đâu, và càng không tự tin làm việc với thủ tục hành chính.
Từ những bất cập ấy, có một dự án đã được triển khai để giải quyết vấn đề an sinh xã hội cho người dân. Điều làm nên sự khác biệt của dự án không nằm ở quy mô ngân sách hay thời gian triển khai, mà ở cách áp dụng giải pháp phong trào, với sự đồng hành của Rise và Chương trình Hỗ trợ Phong trào Xã hội (2025). Dự án đã chạm tới tận gốc rễ của bài toán an sinh, phát huy năng lực tự tiếp cận chính sách của người dân.
Nhóm dự án đã chọn bắt đầu từ chính những bất cập, điểm nghẽn nói trên. Thay vì mang đến những buổi tuyên truyền dày đặc khái niệm, họ ngồi lại với người dân, nghe những câu hỏi rất cụ thể: Mất giấy tờ thì làm sao? Nhà hỏng thì ai xác nhận? Bao lâu thì được giải quyết? Câu trả lời không nằm trong những bài giảng, mà được gom lại thành một cuốn sổ tay nhỏ – nơi chính sách được viết lại bằng ngôn ngữ đời thường, kèm theo từng bước rõ ràng. Người dân có thể mở đúng trang mình cần, đọc và làm theo. Song song với đó, một nhóm hỗ trợ tại chỗ được hình thành. Không phải là những cán bộ chuyên trách, mà là những người dân tại chỗ - những người sẵn sàng học trước, hỏi trước, rồi hướng dẫn lại cho hàng xóm. Một nhóm trao đổi trực tuyến được lập ra, nơi câu hỏi không còn phải chờ đến “đợt hỗ trợ tiếp theo”.
Đằng sau cách làm này là sự đồng hành lặng lẽ nhưng quan trọng của Rise và Chương trình Hỗ trợ Phong trào Xã hội. Không áp đặt mục tiêu truyền thông hay khuôn mẫu triển khai, Rise tạo điều kiện để nhóm thực hiện được “thử – sai – điều chỉnh” ngay tại cộng đồng. Khi việc hướng dẫn người dân sử dụng công nghệ mất nhiều thời gian hơn dự kiến, nhóm không bị thúc ép phải “đi nhanh cho kịp báo cáo”. Thay vào đó, họ tập trung đào tạo sâu cho một số người có năng lực và uy tín trong cộng đồng tại địa phương, để chính họ trở thành người dẫn dắt cộng đồng về sau.
Cách tiếp cận này khiến dự án không dừng lại khi nguồn lực bên ngoài rút đi. Nhóm hỗ trợ tại chỗ vẫn tiếp tục hoạt động, người dân bắt đầu tự giải đáp thắc mắc cho nhau, những vấn đề từng khiến họ e dè nay trở thành chuyện có thể hỏi và được giải đáp theo cách dễ hiểu nhất. Có người lần đầu biết cách xin cấp lại giấy tờ bị mất sau lũ. Có người hiểu rằng mình có thể đồng thời được hưởng nhiều chính sách, chứ không phải chờ một khoản hỗ trợ duy nhất. Có người trước đây ngại tiếp xúc với cơ quan nhà nước, nay tự tin hơn khi biết rõ quy trình và quyền lợi của mình. Những thay đổi ấy không ồn ào, không nổi bật nhưng chúng tạo ra một chuyển dịch quan trọng: từ bị động nhận hỗ trợ sang chủ động quản lý rủi ro và quyền lợi an sinh.
Câu chuyện này cho thấy một điều giản dị nhưng dễ bị bỏ qua: “Chính sách chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi có những giải pháp ở cấp cộng đồng giúp người dân hiểu, tin và sử dụng được”. Giải pháp phong trào được áp dụng với quy mô vừa phải nhưng bám sát đời sống, chính là cách lấp đầy khoảng trống giữa văn bản và thực tế. Và khi được hỗ trợ đúng cách – như cách Rise đã đồng hành – những phong trào ấy có thể trở thành nền tảng để các chương trình an sinh xã hội đi xa hơn, bền vững hơn. “An sinh” lúc này không còn là điều gì xa xôi, nó bắt đầu từ sự hiểu biết và từ niềm tin rằng người dân có thể tự bảo vệ mình, nếu được trao đúng công cụ và truyền tải thông tin đúng cách.
Trong thời gian tới, ngoài tiếp tục duy trì các hoạt động của dự án tại địa phương, nhóm dự án đang có kế hoạch sẽ nhân rộng mô hình này tại các vùng khác tại Việt Nam - những nơi đang bị ảnh hưởng nặng nề bởi thiên tai. Bên cạnh đó, nhóm dự án cũng hy vọng sẽ tiếp tục nhận được sự đồng hành từ Rise trong những chặng đường sắp tới của dự án. Với cương vị là một tổ chức đi đầu về các hoạt động hỗ trợ phong trào xã hội, Rise sẽ luôn cam kết tiếp tục hỗ trợ và đồng hành cùng các dự án ứng dụng giải pháp phong trào để giải quyết các vấn đề của người dân.
Team Rise.