Việt Nam: "Chúng tôi kỳ vọng giới trẻ chuyển hóa những phẫn nộ và bất bình thành hoạt động xã hội bền bỉ, thiết thực"

CIVICUS vừa có cuộc trao đổi về làn sóng phản kháng của Gen Z tại Việt Nam cùng cô Angelina Huynh, Đồng sáng lập kiêm Giám đốc Điều hành Vietnam Rise - tổ chức phi lợi nhuận chuyên hỗ trợ, ươm mầm các phong trào xã hội và công dân phi tập trung tại Việt Nam cũng như khu vực Đông Nam Á.

Hồi tháng 8, giới chức Việt Nam xác nhận cựu đại biểu Quốc hội Nguyễn Sỹ Cương sẽ không phải đối mặt với bất kỳ cáo buộc nào liên quan đến vụ tai nạn giao thông hồi tháng 5/2025, làm nữ sinh 18 tuổi Đỗ Ngọc Phương Thúy (tên thường gọi là Mina) tử vong. Vụ án đã dần chìm vào quên lãng cho đến khi những ồn ào xung quanh việc kiểm duyệt thông tin liên quan tới Bộ Văn hóa - cơ quan do vợ ông Cương đứng đầu - đã kéo vụ việc trở lại tâm điểm chú ý.

Động thái ngăn chặn các bài đăng nhắc tên cựu nghị sĩ này của bộ đã phản tác dụng, thổi bùng làn sóng phẫn nộ trong dư luận. Nhiều thanh niên đã tập trung tại "Cây tưởng niệm 55", một thân cây ven đường tại hiện trường tai nạn trên phố Nguyễn Huy Tự (Hà Nội), và đặt tên cho nó là "Cây Công Lý". Bất chấp sự giám sát và đe dọa từ lực lượng chức năng, chiến dịch này vẫn tiếp tục được giới trẻ duy trì.

Vụ án của Mina phơi bày điều gì về tình trạng “vùng cấm” pháp lý tại Việt Nam?

Vụ án cho thấy những người có quyền lực có thể thoát khỏi sự trừng phạt của pháp luật. Hơn một năm sau vụ tai nạn, vẫn chưa có câu trả lời pháp lý thỏa đáng hay động thái khởi tố nào, dù sự việc liên quan trực tiếp đến cựu đại biểu Quốc hội Nguyễn Sỹ Cương. Đây là một minh chứng nữa cho sự bất bình đẳng trước pháp luật: dân thường chắc chắn sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự trong trường hợp tương tự, trong khi các quan chức có tầm ảnh hưởng dường như lại được bảo bọc trước nghĩa vụ giải trình.

Vụ việc cũng phơi bày tình trạng thiếu hụt các quyền tự do của công dân. Một trong những cách né tránh trách nhiệm phổ biến là bôi nhọ những người lên tiếng, quy chụp họ là “phản động”, hoặc cáo buộc họ chịu sự giật dây của nước ngoài hoặc âm mưu thực hiện “cách mạng màu”. Không ít thanh niên Việt Nam đã phải đối mặt với các cáo buộc này chỉ vì dám nêu ý kiến phản biện hay đòi hỏi sự công bằng.

Điều này càng làm sâu sắc thêm sự hoài nghi của công chúng đối với nhà nước một đảng. Những người trẻ tuổi, đặc biệt là thế hệ Z, cảm nhận rõ rệt sự bất công và bất an. Họ lo lắng về tương lai của mình trong một môi trường không có truyền thông tự do và không có cơ chế giải trình.

Phong trào này hình thành ra sao, và liệu có mối liên hệ nào với các làn sóng phản kháng của Gen Z trên thế giới?

Phong trào nảy sinh hoàn toàn tự phát, không có thủ lĩnh hay tổ chức nào đứng sau điều phối. Nhiều người tham gia là những bạn trẻ chưa từng có kinh nghiệm hoạt động xã hội. Xuất phát vì chứng kiến sự bất công ngay trước mắt, họ hành động thuần túy theo cảm xúc và không hề nghĩ việc mình làm mang màu sắc chính trị nhạy cảm. Đồng thời, nền tảng Threads của Meta cũng góp phần trở thành chất xúc tác giúp thông tin lan truyền với tốc độ chóng mặt.

Tôi không cho rằng phong trào này được truyền cảm hứng trực tiếp từ các phong trào biểu tình ở nước ngoài. Thay vào đó, nó phản ánh một xu thế rộng lớn hơn của thời đại: những hoạt động phi tập trung, không thủ lĩnh - một xu hướng cũng đang xuất hiện ở nhiều nơi khác. Tại Việt Nam, làn sóng này định hình một phương thức dấn thân mới của giới trẻ: phi tập trung, ứng dụng tối đa công nghệ số và thích ứng linh hoạt với bối cảnh chính trị địa phương.

Nhà chức trách đã ngăn chặn bằng cách nào, và giới trẻ duy trì phong trào ra sao?

Những người đến viếng Cây Công Lý được cho là đã bị camera ghi hình, nhận diện khuôn mặt và biển số xe nhằm xác định danh tính. Một số người bị triệu tập lên cơ quan công an, bị yêu cầu chấm dứt tham gia (kêu gọi công lý). Sau đó họ đã chia sẻ trải nghiệm trên đồn công an này lên mạng xã hội. Phía nhà trường cũng đưa ra cảnh báo và gây sức ép lên học sinh, sinh viên.

Trên không gian mạng, các nhóm dư luận viên của nhà nước liên tục quấy rối và đe dọa những người tham gia phong trào, dọa bắt giữ họ, thậm chí gửi tin nhắn riêng đe dọa đến tính mạng.

Những người trẻ đã phản ứng bằng cách liên tục điều chỉnh phương thức mỗi khi vấp phải trở ngại. Khi cảnh sát canh gác gốc cây và ngăn cản mọi người đặt hoa, giới trẻ đã tạo ra một phiên bản cây ảo trên không gian mạng. Khi phiên bản đó bị chặn, họ tiếp tục lập thêm nhiều không gian trực tuyến khác, đồng thời tạo ra các địa điểm tưởng niệm thực tế tại Đà Nẵng, Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Họ thậm chí tái hiện "Cây 55" trong các trò chơi trực tuyến. 

Họ cũng tìm ra những cách gián tiếp hơn để thể hiện sự ủng hộ trong đời thực. Những người không thể trực tiếp đến tận gốc cây 55 đã sử dụng Grab – ứng dụng gọi xe và giao hàng – để gửi hoa đến đó. Khi việc đặt hoa trở nên bất khả thi, các bạn trẻ đã chọn cách buộc những dải ruy băng trắng lên cặp sách đi học của mình.

Trên mạng, người dùng Threads dùng các bí danh để vừa trao đổi thông tin, phối hợp hành động, vừa bảo vệ danh tính. Họ cũng khéo léo đưa chiến dịch này vào văn hóa đại chúng, tương tác trong các buổi livestream của những nhân vật có tầm ảnh hưởng – chẳng hạn như những buổi livestream của bà Nguyễn Phương Hằng. Đồng thời lan tỏa thông điệp qua các tác phẩm nghệ thuật và các ca khúc được hỗ trợ sản xuất bởi AI. Mỗi khi địa điểm thực tế bị phong tỏa, những người trẻ lại biến nó thành các biểu tượng mới của sự đoàn kết và phản kháng - những biểu tượng có thể được nhân rộng trên nhiều nền tảng và tại nhiều thành phố khác nhau.

Vai trò của các tổ chức xã hội dân sự trong phong trào này như thế nào?

Các tổ chức xã hội dân sự chỉ đóng vai trò khiêm tốn. Sau nhiều năm nhà chức trách tăng cường đàn áp, các tổ chức xã hội dân sự tại Việt Nam đã rơi vào tình trạng trì trệ. Các nhà hoạt động và hội nhóm kỳ cựu trở nên dè dặt trước các phong trào cơ sở, trong khi thành viên của các tổ chức cũng ngần ngại tham gia do lo sợ hệ lụy pháp lý. Do đó, phong trào này không phải do các xã hội dân sự dẫn dắt hay duy trì. 

Về phần mình, chúng tôi hỗ trợ bằng cách khuyến khích tinh thần tham gia, đồng thời chia sẻ hướng dẫn về an toàn kỹ thuật số, và các phương thức liên lạc an toàn.

Đặc thù của phong trào khiến việc hợp tác trở nên khó khăn hơn. Tính tự phát giúp phong trào lan tỏa nhanh chóng, nhưng lại gây trở ngại cho việc duy trì sự gắn kết và lập kế hoạch hành động dài hạn. Mô hình phi tập trung khiến việc nhận diện nhân tố đứng sau gần như bất khả thi: một bài đăng triệu view trên Threads có thể khuấy động dư luận, nhưng tác giả chưa hẳn đã là một nhà hoạt động. Điều này gây khó khăn lớn cho các tổ chức xã hội dân sự trong việc tiếp cận các hạt nhân nòng cốt để xây dựng quan hệ hợp tác bền vững.

Kỳ vọng tiếp theo của các bạn là gì?

Chúng tôi mong muốn cơ quan chức năng phải công khai kết luận điều tra và minh bạch toàn bộ diễn biến vụ việc liên quan đến cái chết của Mina. Ông Cương phải bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Bộ trưởng Bộ Văn hóa Lâm Thị Phương Thanh - vợ ông Cương, người cũng có mặt trên chiếc xe định mệnh đó - cần phải công khai giải trình về trách nhiệm liên đới.

Về lâu dài, chúng tôi kỳ vọng rằng những người trẻ từng bày tỏ sự phẫn nộ và thất vọng sẽ chuyển hóa cảm xúc đó thành các hoạt động xã hội lâu dài. Vietnam Rise cùng nhiều tổ chức xã hội dân sự khác luôn sẵn sàng hỗ trợ nâng cao năng lực hoạt động, đồng thời cung cấp các nguồn lực cần thiết để xây dựng kết nối vững mạnh, có khả năng duy trì hoạt động trong thời gian dài.

Chuyên mục: CÁC QUYỀN TỰ DO 

Ngày đăng: 16/10/2026 

Thực hiện: Ban biên tập CIVICUS 

Khách mời: Angelina Huynh - VietnamRise

Khu vực: ĐÔNG NAM Á